1 დეკემბერი, ოთხშაბათი, 2021

მჟღერი და ყრუ ბგერები ⇒ ბგერათა დაკარგვა, მოდიფიცირება და ჩამატება

spot_img

ხმოვნებსა და თანხმოვნების ნაწილს ახლავს ტონი, თანხმოვანთა მეორე ნაწილს – არა. ტონით წარმოთქმული ბგერები მჟღერებია, უტონოები კი ყრუდ მოისმის და მათ ყრუ ბგერებს ეძახიან.

მჟღერი (ტონიანი) თანხმოვნებია: , , , , , , , , , , , , ჯ.

ყრუ (უტონო) თანხმოვნებია: თ, ,  პ,  ს,  ტ,  ფ,  ქ,  ყ,  შ,  ჩ,  ც,  წ,  ჭ,  ხ,  ჰ. 

ჩქამი მჟღერ ბგერებსაც ახლავს, მაგრამ ისე, რომ ზოგში ტონი სჭარბობს, ზოგში კი _ ჩქამი. ტონი სჭარბობს ხმოვნებში (, , , , ), რამდენამდე აგრეთვე ნარნარა (, ) და ცხვირისმიერ თანხმოვნებშიც (, ). ჩქამი ახლავს ზოგ სხვა თანხმოვნსაც (, , გ და სხვა).

სამეულები, წყვილეულები, ცალეულები

ხუთ მჟღერ თანხმოვანს წარმოების ადგილის მიხედვით ორ-ორი ყრუ შეეფერება: ერთი მკვეთრი და ერთ ფშვინვიერი. ამგვარად, მიღებულია ხუთი მწკრივი ქართულისთვის დამახასიათებელი სამეულებისა: , , პ; დ, ,, ტ; ძ ც, წ; ჯ, , ჭ; გ, , კ. სამსაგიეროდ, სამ მჟღერს თითო ყრუ შეეფერება; ესენია წყვილეული სპირანტები:

მჟღერი  ,  ჟ, ღ. 

ყრუ  ს,  შ,  ხ.

ზოგიერთ მჟღერს სრულებით არ მოეპოვება თავისი მწკრივის ყრუ და განმარტოებით დგას; ასეთია ცალეულები: , , , , ლ. ასევე, ზოგიერთ ყრუ თანხმოვანსაც აკლია სათანადო მჟღერი ესენია , ყ.

 ზემოთ ნათქვამი სქემის სახით ასე გამოისახება:

თანხმოვნები წარმოთქმის ადგილის (ლოკაციის მიხედვით) მჟღერი ყრუ მჟღერი ყრუ
მკვეთრი ფშინვიერი
ბაგისმიერი
კბილბაგისმიერი
წინანუნისმიერი
უკანანუნისმიერი
სასისმიერი
ხახისმიერი
                    ხშული ნაპრალოვანი

 

განსაკუთრებულად საყურადღებოა თანხმოვანთა შეჯგუფების დროს ბგერის  დაკარგვა.   ხშირია -ს დაკარგვა, თუმცა, იკარგება/ემატება ან მოდიფიცირდება სხვა ბგერებიც.

-ს თ-ს წინ ვამბობთ და ვწერთ ბოლოხმოვნიან სიტყვებთან (დედასთან, მიწა-თან, ხე-თან, წყარო-თან) მაგრამ იკარგება ბოლოთანხმოვნიან სიტყვებთან ვაშლთან, ტელეფონთან, სახლ-თან, კაც-თან, სკამ-თან, საზღვარ-თან (და არა: ვაშლს-თან, ტელეფონ-თან,  სახლ-თან, კაც-თან, სკამ-თან, საზღვარ-თან) და სხვა. ანალოგიური შემთხვევა გვაქვს ზმნა-შემასმენლებთან: აქვს, უყვარს, ახსოვს, ესმი და მსგავს ფორმებში თ-ს დართვისას შეიძლება დაიკარგოს ხოლმე: აქვ()თ, უყვარ()თ, ახსოვ()თ, ესმი()თ და სხვა.

ზ, შ, ძ ბგერებთანაც იკარგება ს თანხმოვანი. ამ ბგერებთან ერთად ს-ს წარმოთქმა რთულია და ამიტომ ზე და ში თანდებულთა წინ მიცემითი ბრუნვის ნიშანი აღარსად შეგვრჩა: წყალს, ქვას, მიწა, ხე, წყარო, მაგრამ სახლ(ს)-ზე, ქვა(ს)-ში, მიწა(ს)-ში, ხე(ს)-ში, წყარო(ს)-ში. ამავე მიზეზით დაიკარგა ძეზე და შვილზე დამთავებულ გვარებში. მაგალითად: სააკაძე და გურამიშვილი წარმომდგარია ასეთი ფორმებისაგან: სააკა-ზე, გურამი-შვილი. იკარგება თანხმოვანთა თავმოყრის გამო შემდეგ შემთხვევაში: მთელი (მრთელი).  ბუნებრივია, იკარგება/მოდიფიცირდება სხვა თანხმოვნებიცა და ხმოვნებიც: ნავი-სანა(ვ)ოსნო, თავი-მეთა(ვ)ური, მგელი-მგ(ე)ლური, ნიორი-ნივრის(ამ შემთხვევაში ო ხმოვანი მოდიფიცირდა და ვ თანხმოვნად იქცა).  ვ თანხმოვანი მოულოდნელად ჩნდება ზოგჯერ სიტყვებში: რძე-მერძევე, ტყე-მეტყევე.     ხშირად საუბრისას ბგერები ენაცვლება ერთმანეთს (უმეტესად ერთი წარმოშობის ლოკაციის  ბგერები): ვაჟკაცი-ვაშკაცი, მსგავსი-მზგავსი, ღვთი-ხვთის, კბილი-კპილი, ვაპობ-ვაპოფ (ჩამონათვალში ყველა წყვილის ბოლო ცალი შეცდომად ითვლება).

გიორგი აბულაძე ქ. ქუთაისი 21 საჯარო სკოლა 11 გ კლასის მოსწავლე                                                                                                                                                                                                                                      

 

სკოლები პანდემიის პირისპირ

მოსამზადებელი კურსი მოსწავლეებისთვის

უცხოური ამბები

მსგავსი სიახლეები