„ნე­ო­კო­რო­ნიზ­მე­ბი“ ანუ კო­რო­ნუ­ლი ლექ­სი­კა და ენის ეკო­ლო­გია

1413

ლია გო­გო­ხია

ვლა­დი­მირ კო­მა­რო­ვის თბი­ლი­სის ფი­ზი­კა-მა­თე­მა­ტი­კის 199-ე სა­ჯა­რო სკო­ლის მას­წავ­ლე­ბე­ლი

ლეილა ხონელიძე

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის სა­ხე­ლო­ბის ფო­თის მე-5 სა­ჯა­რო სკო­ლის მას­წავ­ლე­ბე­ლი

„გვირ­გ­ვი­ნო­ბა“ ანუ ეგ­რეთ წო­დე­ბუ­ლი „კო­რო­ნო­ბა“ „ძვი­რად და­უჯ­და“ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს, ქარ­თ­ველ ხალ­ხ­სა და ქარ­თულ ენას. უცხო სიტყ­ვე­ბი და­ამ­კ­ვიდ­რა. მი­ვი­ღეთ, შე­ვი­სის­ხ­ლ­ხორ­ცეთ და და­ვამ­კ­ვიდ­რეთ — კლას­ტე­რი, ლოქ­და­უ­ნი, თერ­მოს­კ­რი­ნინ­გი, ლო­კა­ცია, სა­წოლ­ფონ­დი, კა­რან­ტი­ნი, მო­ბი­ლო­ბა, ლე­ტა­ლუ­რი, ვი­ტა­ლუ­რი, ქე­ი­სი, ან­ტი­ვაქ­სე­რე­ბი, ვაქ­სე­რე­ბი… ალ­ბათ, ხში­რად გსმე­ნი­ათ კო­რო­ნა­ვი­რუ­სი­სა­გან და­ზაფ­რულ ხალ­ხ­ში (სა­ფუძ­ვ­ლი­ა­ნა­დაც!) გავ­რ­ცე­ლე­ბუ­ლი ფრა­ზა — „კო­რო­ნა იქ ურ­ტყამს ორ­გა­ნიზმს, სა­დაც რა­ი­მე პრობ­ლე­მაა, სუსტ ად­გილს ეძებს“ და ა.შ. დი­ახ, დი­ახ, ზუს­ტად ასე იქ­ცე­ვა კო­რო­ნა და არა მხო­ლოდ ადა­მი­ა­ნის ორ­გა­ნიზ­მ­ში მოხ­ვედ­რი­სას. ჩვენს ენა­საც ბევ­რი სუს­ტი ად­გი­ლი აღ­მო­აჩ­ნ­და და ისე უმ­ტ­კივ­ნე­უ­ლოდ, უპ­რობ­ლე­მოდ მი­ი­ღო და გა­ი­თა­ვი­სა „კო­რო­ნუ­ლი“ ლექ­სი­კა, იფიქ­რებ­და კა­ცი, ასე სი­ხა­რუ­ლით ლექ­სი­კის გამ­დიდ­რე­ბას თუ შეხ­ვ­დე­ბო­და ენაო… კი, კი, „გა­ვამ­დიდ­რეთ ენა“, გა­ვამ­დიდ­რეთ ყო­ველ­დღე მოს­მე­ნი­ლი ამ­გ­ვა­რი ფრა­ზე­ბი­თა თუ მა­ხინ­ჯი ენობ­რი­ვი კონ­ს­ტ­რუქ­ცი­ე­ბით: „კო­რო­ნა­ვი­რუ­სის შემ­თხ­ვე­ვე­ბის გა­ნუ­ლე­ბა“, „ინ­ფექ­ცი­ის იმ­პორ­ტი­რე­ბუ­ლი შემ­თხ­ვე­ვე­ბი“, „ქვე­ყა­ნა შე­კა­ვე­ბის ფა­ზი­დან გავ­რ­ცე­ლე­ბის ფა­ზა­ში გა­და­ვი­და“, „მო­სა­ლოდ­ნე­ლია ინ­ფი­ცი­რე­ბულ­თა რიცხ­ვის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი ზრდა­დო­ბა“, „გავ­რ­ცე­ლე­ბის პი­კის და­ბალ ნიშ­ნულ­ზე და­ფიქ­სი­რე­ბა“, „ლე­ტა­ლუ­რი გა­მო­სავ­ლის ალ­ბა­თო­ბის შემ­ცი­რე­ბა“, „შე­ვე­ცა­დოთ მივ­ს­დი­ოთ ჯან­სა­ღი ცხოვ­რე­ბის წესს“, „რა სიმ­პ­ტო­მებს უნ­და მი­ვაქ­ცი­ოთ ყუ­რადღე­ბა, რო­მე­ლიც მი­ა­ნიშ­ნე­ბის და­ა­ვა­დე­ბის რთულ მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბა­ზე“, „და­ა­ვა­დე­ბის რა ეტაპ­ზე იწყე­ბა ინ­ფი­ცი­რე­ბუ­ლი ადა­მი­ა­ნის გა­დამ­დებ­ლო­ბა“, „ეს წვე­თე­ბი მე­ტის­მე­ტად მძი­მეა იმი­სათ­ვის, რომ დარ­ჩ­ნენ ჰა­ერ­ში შე­წო­ნილ მდგო­მა­რე­ო­ბა­ში და სწრა­ფად ვარ­დე­ბი­ან იატაკ­ზე ან ზე­და­პი­რებ­ზე…“, „პა­ცი­ენ­ტი შე­მო­ვი­და თვით­დი­ნე­ბით“, „ქვეყ­ნის მას­შ­ტა­ბით ლოკ­და­უ­ნი არ იგეგ­მე­ბა“, „ყვე­ლა­ფე­რი კეთ­დე­ბა იმის­თ­ვის, რომ აღ­დ­გო­მის დღე­სას­წა­უ­ლის­თ­ვის და­მა­ტე­ბი­თი შეზღუდ­ვე­ბის შე­მო­ღე­ბა არ გახ­დეს სა­ჭი­რო“, „ყვე­ლა­ფე­რი კეთ­დე­ბა იმის­თ­ვის, რომ მაქ­სი­მა­ლუ­რად სწრა­ფად მოხ­დეს ად­გი­ლობ­რი­ვი მა­ტე­ბის ლო­კა­ლი­ზე­ბა“, „ყვე­ლას გვეს­მის, რომ ფარ­თო­მას­შ­ტა­ბი­ან შეზღუდ­ვებს ქვე­ყა­ნა სო­ცი­ა­ლუ­რი და ბიზ­ნე­საქ­ტი­ვო­ბე­ბის მიზ­ნე­ბის­თ­ვის ძა­ლი­ან რთუ­ლად გა­და­ი­ტანს, ამ­დე­ნად ძა­ლი­ან სწრა­ფად წერ­ტი­ლო­ვა­ნი რე­ა­გი­რე­ბა მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნია“, „უზ­რუნ­ველ­ყა­ვით მოს­წავ­ლის მი­მარ­თ­ვა ოჯა­ხის ექიმ­თან!“, ,,და­უ­ყოვ­ნებ­ლად უნ­და მოხ­დეს თქვე­ნი მი­მარ­თ­ვა ნერ­ვო­პა­თო­ლოგ­თან“, „ფე­ხე­ბის გაწ­მენ­და მო­ახ­დი­ნეთ დე­ზო­ბა­რი­ერ­ზე“, „პა­ცი­ენ­ტე­ბი გა­ნა­თავ­სეს სა­წოლ­ფონ­დ­ზე“, „შე­იძ­ლე­ბა სა­ყო­ველ­თაო გავ­რ­ცე­ლე­ბა და­იწყოს“, „თუმ­ცა ჯერ­ჯე­რო­ბით სა­ყო­ველ­თაო გავ­რ­ცე­ლე­ბა არ გვაქვს“, „რე­ა­მი­ნა­ცი­ა­ში მო­ა­თავ­სეს“, „ნერ­ვო­ზი მაქვს“, „ში­შე­ბი და­მეწყო“, „წნე­ვე­ბი და სიცხე­ე­ბი მაქვს“…

ეს კი უკ­ვე მე­ტის­მე­ტია…

გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 70-იან წლებ­ში კი, საბ­ჭო­თა კავ­ში­რის ხე­ლი­სუფ­ლე­ბის მი­ერ, ქარ­თუ­ლი ენის­თ­ვის სა­ხელ­მ­წი­ფო სტა­ტუ­სის ჩა­მორ­თ­მე­ვის გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბას მთე­ლი ქვე­ყა­ნა წინ აღუდ­გა. მა­შინ უმ­რავ­ლე­სო­ბა იაზ­რებ­და ენის შე­უც­ვ­ლელ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას სა­ხელ­მ­წი­ფო საქ­მი­ა­ნო­ბის ნე­ბის­მი­ერ სფე­რო­ში და მო­სახ­ლე­ო­ბამ ყვე­ლა­ფე­რი გა­ა­კე­თა იმის­თ­ვის, რომ ქარ­თულ ენას ეს მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბა არ და­ე­კარ­გა. წინ აღ­ვუ­დე­ქით „სხვას“, მაგ­რამ დღეს თა­ვად­ვე ვქმნით იმის სე­რი­ო­ზულ წი­ნა­პი­რო­ბას, რომ ჩვე­ნი ენა უცხო და ზედ­მეტ სიტყ­ვა­თა კრე­ბულს წარ­მო­ად­გენს…

ხში­რად ამ­ბო­ბენ, რომ ენა ცოცხა­ლი ორ­გა­ნიზ­მია, რო­მე­ლიც სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბას­თან ერ­თად იც­ვ­ლე­ბა და ზედ­მე­ტი სიტყ­ვე­ბით ივ­სე­ბა. ძა­ლი­ან ბუ­ნებ­რი­ვია, რომ ნე­ბის­მი­ე­რი ახა­ლი საგ­ნი­სა თუ მოვ­ლე­ნის აღ­მო­ჩე­ნის შემ­თხ­ვე­ვა­ში შე­სა­ბა­მი­სი სიტყ­ვის დამ­კ­ვიდ­რე­ბაა სა­ჭი­რო. არა­ფე­რია სა­ო­ცა­რი იმა­ში, რომ ენის გამ­დიდ­რე­ბი­სა თუ გან­ვი­თა­რე­ბის­თ­ვის, ზოგ­ჯერ, სხვა ენი­დან რა­ღა­ცის აღე­ბა და სა­ერ­თა­შო­რი­სო გა­მოც­დი­ლე­ბის გა­ზი­ა­რე­ბა­ცაა აუცი­ლე­ბე­ლი, თუმ­ცა აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია, რომ ასეთ დროს სიფ­რ­თხი­ლე გვმარ­თებს.

ენა­ში სი­ახ­ლის შე­მო­ტა­ნა გა­მარ­თ­ლე­ბუ­ლია — სა­ზო­გა­დო­ე­ბა დრო­სა და სივ­რ­ცე­ში იც­ვ­ლე­ბა და სა­მეტყ­ვე­ლო ენაც მას­თან ერ­თად უნ­და შე­იც­ვა­ლოს, მაგ­რამ გან­ვი­თა­რე­ბა არ ამარ­თ­ლებს არ­სე­ბუ­ლის უარ­ყო­ფას — რო­დე­საც ენა­ში არ­სე­ბუ­ლი სიტყ­ვის მა­გივ­რად უცხო­უ­რი­დან შე­მო­სუ­ლი ანა­ლო­გი მკვიდ­რ­დე­ბა, გა­უ­მარ­თ­ლე­ბე­ლია. წა­ლე­კა ენა ბარ­ბა­რიზ­მებ­მა.

ბარ­ბა­რიზ­მე­ბის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი წყა­როა სხვა­დას­ხ­ვა წარ­მო­მავ­ლო­ბის ტრე­ნინ­გე­ბი, რომ­ლებ­საც უტა­რე­ბენ მას­წავ­ლებ­ლებს, ბან­კი­რებს, ეკო­ნო­მის­ტებს თუ სხვა სფე­როს წარ­მო­მად­გენ­ლებს. ეს ტრე­ნინ­გე­ბი ძი­რი­თა­დად ინ­გ­ლი­სუ­რე­ნო­ვან მა­სა­ლას ეფუძ­ნე­ბა და სავ­სეა ბარ­ბა­რიზ­მე­ბით. ინ­ტერ­ნეტ­ში სხვა­დას­ხ­ვა ტრე­ნინ­გის პროგ­რა­მე­ბის შეთ­ვა­ლი­ე­რე­ბაც კი საკ­მა­რი­სია იმი­სათ­ვის, რომ ბარ­ბა­რიზ­მე­ბის ეს წყა­რო მთე­ლი სე­რი­ო­ზუ­ლო­ბით და­ვი­ნა­ხოთ. სა­ჭი­როა გარ­კ­ვე­უ­ლი წე­სე­ბის შე­მო­ღე­ბა, რაც ტრე­ნინ­გის ჩამ­ტა­რე­ბელს და­ა­ვალ­დე­ბუ­ლებს და­ა­მუ­შა­ოს სა­თა­ნა­დო ტერ­მი­ნო­ლო­გია, სა­ნამ ამ­გ­ვა­რი სას­წავ­ლო თუ გა­დამ­ზა­დე­ბის კურ­სე­ბის ჩა­ტა­რე­ბის უფ­ლე­ბას მო­ი­პო­ვებს. ბარ­ბა­რიზ­მე­ბი­თა და მცდა­რი ფორ­მე­ბით გა­ძეძ­გი­ლი მა­თი ლექ­სი­კო­ნის სა­ყო­ველ­თა­ოდ დამ­კ­ვიდ­რე­ბა ენას კარგს არა­ფერს მო­უ­ტანს.

სა­ხელ­მ­წი­ფო ენის ნორ­მე­ბი, ბეჭ­დუ­რი სა­ხით გა­მო­ცე­მუ­ლი და პარ­ლა­მენ­ტის შე­სა­ბა­მი­სი კო­მი­ტე­ტის მი­ერ დამ­ტ­კი­ცე­ბუ­ლი რომ იქ­ნე­ბა, მე­რე უკ­ვე ყვე­ლას მოს­თხოვ ამ ნორ­მე­ბის დაც­ვას. ახ­ლა კი კე­თილ ნე­ბა­ზეა მიშ­ვე­ბუ­ლი საქ­მე. ვი­საც რა უნ­და, იმას წერს და კითხუ­ლობს.

ცუ­დია, რომ ენობ­რი­ვი პო­ლი­ტი­კა აღარ არ­სე­ბობს სა­ქარ­თ­ვე­ლო­ში. რამ­დე­ნი ხა­ნია აღარ გა­მო­ცე­მუ­ლა ქარ­თუ­ლი ენის გა­ნახ­ლე­ბუ­ლი ნორ­მე­ბი, რო­მელ­თა დაც­ვაც სა­ხელ­მ­წი­ფომ უნ­და უზ­რუნ­ველ­ყოს. დაც­ვა კი არა, სა­ხელ­მ­წი­ფო სტრუქ­ტუ­რა გა­მა­ლე­ბუ­ლი ამ­კ­ვიდ­რებს ქარ­თუ­ლი ენი­სათ­ვის შე­უ­ფე­რე­ბელ ფორ­მებს და კა­ცი არაა გამ­კითხა­ვი. ასე­თი „ფე­ხებ­ზე მკი­დია“ და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა იმ ბნელ კო­მუ­ნის­ტურ ეპო­ქა­ში არ იყო სა­ხელ­მ­წი­ფო ენის მი­მართ. ტე­ლე­ვი­ზი­ებ­სა და სა­ინ­ფორ­მა­ციო სა­ა­გენ­ტო­ებ­ში რა ენი­თაც სა­უბ­რო­ბენ, ის მკვიდ­რ­დე­ბა.

ყვე­ლა ერ­თად ვცო­დავთ ამ მხრივ. რუ­სი აფი­ცე­რი მახ­სენ­დე­ბა „მგზავ­რის წე­რი­ლე­ბი­დან“, ილი­ას მდა­ბი­უ­რი და გა­ნათ­ლე­ბუ­ლი მეტყ­ვე­ლე­ბის ნი­უ­ან­სებს რომ „უხ­ს­ნის“. ნუ და­ვემ­ს­გავ­სე­ბით იმ აფი­ცერს, რო­ცა „თერ­მოს­კ­რი­ნინგს“ ვი­ყე­ნებთ სიცხის გა­ზომ­ვის ნაც­ვ­ლად, აქა­ო­და, „მდა­ბი­უ­რიაო“, „ლოქ­და­უნს“ სრუ­ლი ჩა­კეტ­ვის, სა­ყო­ველ­თაო შეზღუდ­ვე­ბის ნაც­ვ­ლად, „გა­იდ­ლა­ინს“ სა­ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლო პრინ­ცი­პის, მი­თი­თე­ბის, რე­კო­მენ­და­ცი­ის ნაც­ვ­ლად და ა.შ.

და­ბო­ლოს, ყვე­ლა სა­ხელ­მ­წი­ფო უწყე­ბა თუ არა­სამ­თავ­რო­ბო ორ­გა­ნი­ზა­ცია გა­მა­ლე­ბით ამ­კ­ვიდ­რებს ბარ­ბა­რიზ­მებს და გა­უ­გო­ნარ ენობ­რივ ფორ­მებს. შე­გახ­სე­ნებთ, რომ ჯერ კი­დევ არ­სე­ბობს არნ. ჩი­ქო­ბა­ვას სა­ხე­ლო­ბის ენათ­მეც­ნი­ე­რე­ბის ინ­ს­ტი­ტუ­ტი, ასე­ვე, სა­ხელ­მ­წი­ფო ენის დე­პარ­ტა­მენ­ტი, სა­დაც კვა­ლი­ფი­ცი­ურ რჩე­ვებს მი­ი­ღებთ ამა თუ იმ ტერ­მი­ნი­სა და ენობ­რი­ვი ფორ­მის შე­სა­ხებ. ყვე­ლა­ფერ­ში კომ­პე­ტენ­ტუ­რი ვერ იქ­ნე­ბი და საქ­მის მცოდ­ნე­თათ­ვის კითხ­ვის დას­მა სა­მარ­ცხ­ვი­ნო საქ­ცი­ე­ლი არ არის! „გო­ნი­ერ­სა მწვრთე­ლი უყ­ვარს, უგუ­ნურ­სა გულ­სა ჰგმირ­დე­სო“ (დი­ახ, „მწვრთე­ლი“ რუს­თ­ვე­ლის მი­ხედ­ვით და არა „ქო­უ­ჩი“). რა დროს ესაა ამ პან­დე­მი­ა­შიო, იტყ­ვი­ან, მაგ­რამ რას ვი­ზამთ! ენის სპე­ცი­ა­ლის­ტე­ბი ასეთ დრო­საც „ჩვენ ჩვენ­სას ვტი­რით“. ქარ­თ­ვე­ლე­ბის უსაყ­ვარ­ლეს­მა მწე­რალ­მა, ოტია იოსე­ლი­ან­მა თქვა ერ­თხელ — ამ ენა­ზე შო­თა რუს­თა­ველ­მა „ვეფხის­ტყა­ო­სა­ნი“ და­წე­რა და თქვენ საბ­ჟუ­ტუ­როდ არ გყოფ­ნი­თო?! ჰო­და, თუ მა­ინ­ც­და­მა­ინც „ბჟუ­ტუ­რი“ გინ­დათ, ქარ­თუ­ლად „ვიბ­ჟუ­ტუ­როთ“!

 

დატოვეთ კომენტარი