2 თებერვალი, ხუთშაბათი, 2023

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის წე­რი­ლის – „პა­სუ­ხის“ შე­სა­ხებ

spot_img

ნა­ნა გას­ვი­ა­ნი

თბილისის №155 საჯარო სკოლის ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელი

 

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის შე­მოქ­მე­დე­ბის მი­მართ ინ­ტე­რე­სი, სა­ბედ­ნი­ე­როდ, არ ნელ­დე­ბა, რამ­დენ­ჯე­რაც შე­ე­ხე­ბი მას, იმ­დენ­ჯერ გა­გა­ო­ცებს, არა­ერ­თხელ წა­კითხულ, ნაც­ნობ ნა­წარ­მო­ებ­შიც კი ახალს აღ­მო­გა­ჩე­ნი­ნებს და დაკ­ვირ­ვე­ბის საგ­ნად ქცე­უ­ლი მად­ლი­ან ნა­აზ­რევ­ში ჩა­გით­რევს. მა­გა­ლი­თად, ჩვენ­თ­ვის ნაც­ნო­ბი, მრა­ვალ­ჯერ გა­და­კითხუ­ლი წე­რი­ლის „პა­სუ­ხი“ ეპიგ­რაფ­მა – „ვუძღ­ვ­ნი თ. ალ. ვახ­ტან­გის ძეს ჯ.-ორ­ბე­ლი­ანს და იმ პირ­თა, ვინც ყუ­რადღე­ბას აღირ­სებს ამ სტა­ტი­ა­სა“ – დი­დი ინ­ტე­რე­სი გა­მო­იწ­ვია. ცნო­ბი­ლია, რომ ეს ნა­წარ­მო­ე­ბი „ორი­ო­დე სიტყ­ვის“ გა­მო კრი­ტი­კუ­ლი წე­რი­ლე­ბის სა­პა­სუ­ხოდ და­ი­წე­რა. მაშ, რა­ტომ მი­მარ­თა ილი­ამ ალექ­სან­დ­რე ვახ­ტან­გის ძეს ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ანს? რით უნ­და მი­ექ­ცია მას „პა­სუ­ხის“ ავ­ტო­რის გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ყუ­რადღე­ბა?

რო­გორც ცნო­ბი­ლია, ალექ­სან­დ­რე ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ა­ნი (1802-1869) ერეკ­ლეს შთა­მო­მა­ვა­ლი იყო, თეკ­ლა ბა­ტო­ნიშ­ვი­ლის ვა­ჟი, ვახ­ტანგ ორ­ბე­ლი­ა­ნის ძმა. ცო­ლად ჰყავ­და ეკა­ტე­რი­ნე და­ვი­თის ასუ­ლი ბა­რა­თაშ­ვი­ლი, რო­მელ­ზეც თა­ვის მშობ­ლებს და­უ­წინ­დავთ მცი­რეწ­ლო­ვა­ნი (მა­რი­ამ შარ­ვა­ში­ძის მო­გო­ნე­ბა, „ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ა­ნის ცხოვ­რე­ბი­დან“, „ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი მა­ტი­ა­ნე“, 3-4, 1942, გვ.314-320) ცნო­ბი­ლი მწე­რა­ლი, სა­ზო­გა­დო მოღ­ვა­წე, ჟურ­ნალ „ცის­კ­რის“ თა­ნამ­შ­რო­მე­ლი და „მა­მე­ბის თა­ო­ბის“ იდე­უ­რი ხელ­მ­ძღ­ვა­ნე­ლი, ქარ­თულ დრა­მა­ტურ­გი­ა­ში რო­მან­ტი­კუ­ლი ტენ­დენ­ცი­ე­ბის და­მამ­კ­ვიდ­რებ­ლა­დაა აღი­ა­რე­ბუ­ლი. იგი სწავ­ლობ­და ჯერ კე­თილ­შო­ბილ­თა, შემ­დეგ პე­ტერ­ბურ­გის სამ­ხედ­რო სას­წავ­ლე­ბელ­ში, 1828 წელს აირ­ჩი­ეს თბი­ლი­სის მაზ­რის თა­ვა­დაზ­ნა­ურ­თა წი­ნამ­ძღო­ლად. იყო 1832 წლის შეთ­ქ­მუ­ლე­ბის ორ­გა­ნი­ზა­ტო­რი, რის გა­მოც და­ა­პა­ტიმ­რეს და გა­და­ა­სახ­ლეს ორენ­ბურ­გ­ში. მან მძაფ­რად გა­ნი­ცა­და სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ვი და­მო­უ­კი­დებ­ლო­ბის და­კარ­გ­ვა. წერ­და ლექ­სებს, კრი­ტი­კულ და ის­ტო­რი­ულ წე­რი­ლებს (მი­სი ნა­წე­რე­ბის ბიბ­ლი­ოგ­რა­ფია იხი­ლეთ სა­ქარ­თ­ვე­ლოს სა­ხელ­მ­წი­ფო მუ­ზე­უ­მის მო­ამ­ბე­ში, XIV, 1947, გვ.265-280).

ალექ­სან­დ­რე ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ა­ნის შე­მოქ­მე­დე­ბის გაც­ნო­ბა-და­მუ­შა­ვე­ბი­სას გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ინ­ტე­რე­სი გა­მო­იწ­ვია  1860 წლის „ცის­კ­რის“ №5-ში გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბულ­მა მის­მა სტა­ტი­ამ: „ქარ­თუ­ლი უბ­ნო­ბა ანუ წე­რა“, რო­მელ­მაც სა­თა­უ­რი­დან­ვე მოგ­ვ­ცა გარ­კ­ვე­უ­ლი მი­ნიშ­ნე­ბა ჩვე­ნი ინ­ტე­რე­სის სფე­როს და­საკ­მა­ყო­ფი­ლებ­ლად. სტა­ტი­ის და­საწყის­ში ავ­ტო­რი გა­მო­ხა­ტავს სურ­ვილ­სა და მოთხოვ­ნას, რომ ყუ­რადღე­ბა მი­ექ­ცეს ქარ­თუ­ლი წე­რის სა­კითხს. უნ­და შე­ირ­ჩეს სამ­წერ­ლო­ბო ენის ერ­თი სტი­ლი, რა­თა არე­უ­ლად არ იწე­რე­ბო­დეს ჟურ­ნალ­სა თუ სხვა გა­მო­ცე­მებ­ში. „ჩე­მის აზ­რით, ჯერ ამ სა­განს არ  უნ­და მო­ვეშ­ვ­ნეთ, ჯერ ერ­თ­გ­ვა­რი წე­რა უნ­და და­ი­დოს ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვი­ე­რე­ბი­სა, რა გვა­რად ვსწე­როთ სა­ზო­გა­დოდ, რომ სხვა და სხვა ჭრე­ლი წე­რა არა გა­მო­ვი­დეს რა ხოლ­მე ცის­კარ­ში, მკითხ­ვე­ლე­ბისთვის უსი­ა­მოვ­ნო არ იყოს“  (ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ა­ნი, „ქარ­თუ­ლი უბ­ნო­ბა ანუ წე­რა“, გვ.90, „ცის­კა­რი“, ტფი­ლი­სი,1860, №5, (მა­ი­სი).

ნა­წარ­მო­ებ­ში­ვე გა­მოჩ­ნ­და, რომ კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის ეს უძ­ვირ­ფა­სე­სი სა­უნ­ჯე – ენა და მას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი პრობ­ლე­მე­ბი ავ­ტო­რის უპირ­ვე­ლე­სი ზრუნ­ვის სა­გა­ნი ყო­ფი­ლა. ამ თე­მა­ზე ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ანს არა­ერ­თხელ გა­მო­უქ­ვეყ­ნე­ბია წე­რი­ლი: „თუ გე­მახ­სოვ­რე­ბათ, პირ­ვე­ლი არ არის ეს ჩე­მი თქმა, ად­რე­ვაც მით­ქ­ვამს ამ აზ­რ­ზე, თუმ­ცა წამ­კითხავთ სხვა გვა­რად ეჩ­ვე­ნე­ბათ ად­რინ­დე­ლი ჩე­მი გა­მო­ცე­მუ­ლი, მაგ­რამ ჩე­მი გარ­კ­ვე­უ­ლი კი ერ­თი აზ­რი იქ­ნე­ბა ნათ­ლად , ად­რინ­დე­ლი და ესეც, ამი­ტომ კარ­გი გო­ნე­ბით დაკ­ვირ­ვე­ბით უნ­და ესა და უეც­რად არ შემ­რის­ხონ გამ­ხილ­ველ­თა“ (იქ­ვე, გვ.91).

რო­გორც ირ­კ­ვე­ვა, ალექ­სან­დ­რე ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ა­ნის მი­ერ გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბუ­ლი სტა­ტი­ე­ბი დი­დი გუ­ლის­ხ­მი­ე­რე­ბით არ წა­უ­კითხავს სა­ზო­გა­დო­ე­ბას, ავ­ტორს აინ­ტე­რე­სებს მა­თი აზ­რი, ამი­ტომ ისევ სთხოვს ამ პრობ­ლე­მით და­ინ­ტე­რე­სე­ბულ ადა­მი­ა­ნებს, დაკ­ვირ­ვე­ბით გა­ეც­ნონ წე­რილ­ში გად­მო­ცე­მულ ინ­ფორ­მა­ცი­ას, და­უ­ფიქ­რებ­ლად ნუ გან­ს­ჯი­ან ავ­ტორს.

მი­სი აზ­რი­თაც, ისე რო­გორც სხვა ძვე­ლი თა­ო­ბის წარ­მო­მად­გე­ნელ­თა შე­ხე­დუ­ლე­ბით, ქარ­თუ­ლი ენა, სტი­ლის მი­ხედ­ვით, სა­მად იყო­ფა (სამ სა­ხედ ჰყოფს): „ქარ­თუ­ლი ენის თვი­სე­ბას რომ ერ­თიც და­ვუ­მა­ტოთ, სა­მათ გა­ი­ყო­ფა: პირ­ვე­ლი საღ­მ­რ­თო წე­რი­ლად ანუ ეკ­ლე­სი­უ­რად, მე­ო­რე მდა­ბი­უ­რად ანუ დარ­ბა­ი­სელთ უბ­ნო­ბად და მე­სა­მე გლეხ­კა­ცე­ბის ენად“ (იქ­ვე, გვ.90). ორ­ბე­ლი­ა­ნი სა­მი­ვე სტილს ცალ-ცალ­კე ახა­სი­ა­თებს, მოს­წონს ეკ­ლე­სი­ურ, საღ­მ­რ­თო ენა­ზე სა­უ­ბა­რი, გან­სა­კუთ­რე­ბით და­ხე­ლოვ­ნე­ბულ­თა მი­ერ, მა­გა­ლი­თად, ან­ტონ ჭყონ­დი­დე­ლი­სა და ან­ტონ კა­თა­ლი­კო­სის სა­უ­ბარს ასე აფა­სებს: „იმა­თი ლა­პა­რა­კი, ასე კარ­გათ გა­მო­ით­ქ­მო­დაო, უკე­თესს სა­ა­მოს ლა­პა­რაკ­სა ქარ­თულს ენა­ზედ ვე­რა­ვის­გან ვერ გა­ი­გო­ნებ­დი­თო“ (იქ­ვე, გვ.91). მი­უ­ხე­და­ვად ამი­სა, ძი­რი­თად სამ­წერ­ლო­ბო ენად ეკ­ლე­სი­უ­რის დამ­კ­ვიდ­რე­ბა შე­უძ­ლებ­ლად მი­აჩ­ნია, რად­გან ამ ენის და­ხე­ლოვ­ნე­ბას, მი­სი წარ­მოდ­გე­ნით, სირ­თუ­ლის გა­მო, ხალ­ხი ვერ შეძ­ლებს. „საღ­მ­რ­თო წე­რი­ლის თვი­სე­ბა არის მა­ღა­ლი ხა­რის­ხის სიტყ­ვი­ე­რე­ბა და მარ­თ­ლად რომ შე­სა­ბა­მი ეკ­ლე­სი­ე­ბი­სა“ (იქ­ვე,  გვ.91).

ავ­ტორს მოჰ­ყავს მა­გა­ლი­თე­ბი თი­თო­ე­უ­ლი ენის სტი­ლი­სათ­ვის და­მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი, ითხოვს, ერთ-ერ­თი აირ­ჩეს და დამ­კ­ვიდ­რ­დეს, თა­ვა­დაც აშ­კა­რად გა­მოკ­ვეთს სა­კუ­თარ არ­ჩე­ვანს – უპი­რა­ტე­სო­ბას „დარ­ბა­ი­სელ­თა“ ენას ანი­ჭებს, ამის­თ­ვის არ­გუ­მენ­ტიც შე­სა­ბა­მი­სი მოჰ­ყავს: „ჩვენ, ქარ­თ­ვე­ლებს, თუმ­ცა ამ სამ­ში ერ­თი უნ­და ამოგ­ვერ­ჩია ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვი­ე­რე­ბიდ­გამ, იმის­თ­ვის მიგ­ვე­ბა­ძა, იმ ენა­ზედ დაგ­ვეწყო ლა­პა­რა­კი და წე­რა, მაგ­რამ ეკ­ლეს­სი­უ­რის წე­სი­სათ­ვის ზე­ვით ით­ქ­ვა, ძნე­ლი შე­მო­სა­ღე­ბია-მეთ­ქი. ახ­ლა თუ მე­ო­რეს ჩემ­ზედ მო­აგ­დებთ და ამო­მარ­ჩე­ვი­ნებთ, მე სა­შუ­ალს ენას ამო­ვარ­ჩევ, დარ­ბა­ი­სელთ ენას, ამის­თ­ვის რომ უფ­რო­სი ერ­თი უწინ­დე­ლი სა­ე­რო წიგ­ნე­ბი, დარ­ბა­ი­სელთ ენა­ზედ უწე­რი­ათ და იმა­თის ენით­ვე ულა­პა­რაკ­ნი­ათ, ვი­თარ­ცა რუ­სუ­და­ნი­ა­ნი, ვის­რა­მი­ა­ნი, დავ­რი­ში­ა­ნი, სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ი­სა, ყა­რა­მა­ნი­ა­ნი, სხვა­ნი და სხვა­ნი და ბო­ლოს ვიტყ­ვი ვეფხის­ტყა­ო­სა­ნი“ (იქ­ვე, გვ.91). სტა­ტი­ის ავ­ტო­რის ვა­რა­უ­დით, ამ წიგ­ნე­ბის დამ­წერ­ნი დარ­ბა­ის­ლუ­რი წე­სით წერ­დ­ნენ და ამა­ვე წე­სით­ვე სა­უბ­რობ­დ­ნენ. მარ­თა­ლია, ამ სტი­ლის ნა­წერ­თა შო­რი­საც არის გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბა, ზო­გი სა­უცხოო ენით სა­უბ­რობს და წერს, ზო­გი იმა­ზე უკე­თე­სად, მა­გა­ლი­თად, „ვეფხის­ტყა­ო­სა­ნი“ იმის­თ­ვის არის ასე კარ­გი, რომ ყო­ვე­ლი სიტყ­ვა თა­ვის კავ­ში­რე­ბით, ისე შეწყო­ბი­ლია თავ­თა­ვის ად­გილს, ვი­თარ­ცა სა­გან­გე­ბოს ხე­ლოს­ნის­გან შეწყო­ბი­ლი მარ­გა­ლი­ტი ძვირ­ფა­სი“ (იქ­ვე, გვ.97.

ალ. ორ­ბე­ლი­ა­ნი გლე­ხე­ბის ენის სტილ­ზეც სა­უბ­რობს, აღ­ნიშ­ნავს მის თვი­სე­ბას – სი­მარ­ტი­ვეს, მაგ­რამ ამ სტი­ლის დამ­კ­ვიდ­რე­ბას არ ისურ­ვებს, რად­გან ყო­ველ­გ­ვარ წეს­სა და მოქ­ნი­ლო­ბას მოკ­ლე­ბუ­ლია, ის „მოშ­ვე­ბულ ენად“ მი­აჩ­ნია: „მარ­თა­ლია გლეხ­კა­ცე­ბის ლა­პა­რა­კი მარ­ტი­ვი ენა არის და ად­ვი­ლი გა­სა­გო­ნი, მაგ­რამ მა­ღა­ლი სა­გა­ნი რამ ვერ გა­მო­ვა რი­გი­ა­ნად, არა ყუ­რის სა­ა­მოდ, რად­გან მოშ­ვე­ბუ­ლი ენა არის გლე­ხე­ბის ლა­პა­რა­კი, ჩე­მის აზ­რით, მაშ ისევ სჯო­ბია, იმ გვა­რი ქარ­თუ­ლი ენა და­ი­დოს, რომ ყო­ველს სა­გან­ში სა­უცხო­ვო რამ იყოს და ყო­ველს ფერ­ში მო­სახ­მა­რე­ბე­ლი ური­გო არ იქ­ნე­ბა“ (იქ­ვე, გვ.98). ავ­ტორს მოჰ­ყავს მა­გა­ლი­თი, თუ რო­გო­რი ინ­ტე­რე­სით ის­მენ­დ­ნენ სხვა­დას­ხ­ვა სოფ­ლი­დან ერთ სო­ფელ­ში ჩა­სახ­ლე­ბუ­ლი გლე­ხე­ბი, მა­თი მოწყე­ნის გა­სა­ქარ­ვებ­ლად, წა­კითხულ ნა­წარ­მო­ე­ბებს: „ერ­თი ად­გი­ლი­დან მე­ო­რე­ზე გა­და­სახ­ლე­ბა, რა­საკ­ვირ­ვე­ლია, ძნე­ლი იყო იმათ­თ­ვის… ქარ­თუ­ლი სა­ე­რო წიგ­ნე­ბი და­ვი­ბა­რე ქა­ლა­ქით­გან, რო­მელ­თა­ცა ყო­ველს სა­ღა­მო­ზე შე­მო­ვის­ხამ­დი გარს უფ­როს უფ­როს კა­ცებს და სხვა და სხვა წიგ­ნებს უკითხამ­დი, ორს თუ სამს სა­ა­თამ­დი­სინ: ხან დავ­რი­ში­ანს, ხან ვის­რა­მი­ანს, ხან სიბ­რ­ძ­ნე სიც­რუ­ეს და ხან ყა­რა­მა­ნი­ანს“ (იქ­ვე, გვ.99). რო­დე­საც წამ­კითხავს ქა­ლა­ქის­კენ გა­და­უწყ­ვე­ტია წა­მოს­ვ­ლა, გლე­ხე­ბი შე­წუ­ხე­ბუ­ლან და უთხო­ვი­ათ: „ღმერ­თი გადღეგ­რ­ძე­ლებს, ჩქა­რა მობ­რ­ძან­დით, ერ­თი კი­დევ წაგ­ვი­კითხოთ წიგ­ნე­ბი, თო­რემ ძა­ლი­ან შევ­წუხ­დე­ბი­თო“. ეს მა­გა­ლი­თი ამ­ტ­კი­ცებს, რომ სა­შუ­ა­ლო ანუ, რო­გორც ავ­ტო­რი უწო­დებს, დარ­ბა­ის­ლე­ბის ენა ყვე­ლას­თ­ვის ხელ­მი­საწ­ვ­დო­მი და ახ­ლო­ბე­ლია, რომ იმ­დ­რო­ის­თ­ვის ბევ­რ­მა გლეხ­მა კარ­გად იცის ქარ­თუ­ლი მარ­თე­ბუ­ლი სა­უ­ბა­რიც და წე­რაც, ამ­დე­ნად, მწერ­ლის აზ­რით, დარ­ბა­ის­ლე­ბის სტი­ლის დამ­კ­ვიდ­რე­ბა სა­უ­კე­თე­სო გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბა იქ­ნე­ბა. „ჩვე­ნი ლა­პა­რა­კი და წე­რა, კვლავ ვიტყ­ვი, ერ­თ­გ­ვა­რი უნ­და იყოს: რა გვა­რად ილა­პა­რა­კოს, ისე და­ი­წე­როს და რაგ­ვა­რად  და­ი­წე­როს, ისე ილა­პა­რა­კონ, ამის­თ­ვის ჩვე­ნი სა­შუ­ა­ლო ანუ დარ­ბა­ი­სელ­თა ენა , ისე­თი უნაკ­ლო ენა არის, რომ ღი­ად ად­ვი­ლად შე­იძ­ლე­ბა რომ ესე, რაც უნ­და მა­ღა­ლი სა­გა­ნი იყოს, იმა­ზე­დაც და კარ­გა­დაც გა­მო­ვა ყო­ვე­ლი ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვი­ე­რე­ბა. მარ­თ­ლად, ჩვენს სა­შუ­ალს ქარ­თულს ენას, რო­გორც გნე­ბავთ ისე მი­მოხ­რით, ისე მი­მო­აქ­ცევთ და გა­მოთ­ქ­მას ხომ, ისე ლბი­ლად გა­ი­გო­ნებს ყუ­რი, მე­ტი სა­ა­მო იყოს სმე­ნის­თ­ვის“ (იქ­ვე, გვ.97). გარ­და იმი­სა, რომ სა­შუ­ა­ლო, ანუ დარ­ბა­ის­ლე­ბის ენა მოქ­ნი­ლია, ამ ენით ად­რეც იწე­რე­ბო­და წიგ­ნე­ბი და, ავ­ტო­რის აზ­რით, ამ სტი­ლის დამ­კ­ვიდ­რე­ბით მა­მა-პა­პა­თა წე­სიც და­ცუ­ლი იქ­ნე­ბა. „ჰგავს, რომ უწინ­დელ დრო­შიც, სა­ეკ­ლე­სიო წიგ­ნე­ბი ეკ­­ლე­სი­უ­რის სიტყ­ვი­ე­რე­ბით უწე­რი­ათ და სა­ე­რო საქ­ვეყ­ნი­ე­რო ენით. მა­შა­სა­და­მე, მგო­ნია არც ჩვენ უნ­და გად­ვი­დეთ ჩვენთ მა­მა­პა­პის წეს­სა მივ­დი­ოთ ამ სა­გან­ზედ“ (იქ­ვე, გვ.97).

აღ­სა­ნიშ­ნა­ვია ავ­ტო­რის წე­რის სტი­ლი, გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი ლა­მა­ზი ფორ­მა, რი­თაც ის კვლავ კარ­გად და­ფიქ­რე­ბი­სა და გო­ნივ­რუ­ლი, სა­უ­კე­თე­სო არ­ჩე­ვა­ნი­სა­კენ მო­უ­წო­დებს საზო­გა­დო­ე­ბას: „ქარ­თუ­ლის ენის თვი­სე­ბა, კარ­გის და­ფიქ­რე­ბით უნ­და გა­ირ­ჩეს, ვი­თარ­ცა მო­რე­უ­ლი ხორ­ბა­ლი, ანუ წმინ­და გარ­ჩე­უ­ლი წის­ქ­ვილ­ზედ და­საყ­რე­ლი…“  (იქ­ვე, გვ.97).

ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ან­მა იცის, რომ ამ სა­კითხ­ზე აზ­რ­თა სხვა­დას­ხ­ვა­ო­ბა არ­სე­ბობს. მარ­თა­ლია, თა­ვად ავ­ტო­რი ირ­ჩევს სა­შუ­ა­ლო-დარ­ბა­ი­სელ­თა ენას, მაგ­რამ არ არის უკომ­პ­რო­მი­სო, საკ­მა­ოდ გა­ნათ­ლე­ბუ­ლი, თავ­მ­და­ბა­ლი და სა­ე­რო საქ­მის მი­მართ ერ­თ­გუ­ლი ადა­მი­ა­ნის შთა­ბეჭ­დი­ლე­ბას ტო­ვებს: „ნუ­რა­ვის ნუ ეგო­ნე­ბა, მე იქამ­დი­სინ უბ­რა­ლო ამ­პარ­ტავ­ნე­ბა მქონ­დეს, ანუ ური­გო თა­ვის მოყ­ვა­რე­ბა, ამ ჩემს გა­მო­ცე­მულს წე­რილ­ზედ და­ვემ­ყა­რო: რა­ცა ვსთქვი უთუ­ოდ ასეა მეთ­ქი. არა, რა­საც ვამ­ბობ იქ­ნე­ბა ასე არ იყოს და უფ­რო სხვა გვა­რად იყოს. კა­ცი თა­ვის ნაკ­ლუ­ლე­ვა­ნე­ბას აგ­რე რი­გათ ვერ და­ი­ნა­ხავს, ამის­თ­ვის უმ­დაბ­ლე­სა­თა ვთხოვ ბა­ქარ ქარ­თ­ლელს, იმან გა­მო­იკ­ვ­ლი­ოს ქარ­თუ­ლის წიგ­ნე­ბიდ­გან ყვე­ლა, რად­გან ზედ­მი­წევ­ნით იცის ქარ­თუ­ლი ენა და იმან გა­ნი­ხი­ლოს წვრი­ლად…“ (იქ­ვე, გვ.97). ავ­ტო­რის აზ­რით, ბა­ქარ ქარ­თ­ლე­ლი (დი­მიტ­რი ყი­ფი­ა­ნის ფსევ­დო­ნი­მი), თა­ვი­სი გა­ნათ­ლე­ბის წყა­ლო­ბით, სან­დო ადა­მი­ა­ნია, რომ­ლის იმე­დიც უნ­და ჰქონ­დეთ ქარ­თუ­ლი ენის მოყ­ვა­რულთ. ამი­ტო­მაც სთხოვს ქარ­თუ­ლი ენის კარგ მცოდ­ნეს, თუ მო­იც­ლის, შე­მოკ­ლე­ბუ­ლი სწო­რი ქარ­თუ­ლი გრა­მა­ტი­კა შე­ად­გი­ნოს. ავ­ტო­რი წერს, კარ­გი იქ­ნე­ბა, თუ ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვი­ე­რე­ბის გან­ს­ჯი­სა და წარ­მა­ტე­ბის­თ­ვის შე­იკ­რი­ბე­ბი­ან, რაც სა­სარ­გებ­ლო იქ­ნე­ბა ჟურ­ნალ „ცის­კ­რის­თ­ვი­საც“, რად­გან წარ­სულ­ში ასეთ­მა შეკ­რე­ბამ სარ­გე­ბე­ლი მო­ი­ტა­ნა – თა­ვად­მა ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ან­მა ფუ­ლა­დი სა­ჩუ­ქა­რი უბო­ძა ჟურ­ნალს, ავ­ტორს იმე­დი აქვს ბევრ ასეთ წყა­ლო­ბას მი­ი­ღებს ქარ­თუ­ლი ჟურ­ნა­ლი.

ამ სურ­ვი­ლი­თა და თხოვ­ნით კი­დევ უფ­რო ნათ­ლად იკ­ვე­თე­ბა ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ა­ნის სიყ­ვა­რუ­ლი სამ­შობ­ლოს მი­მართ, ზრუნ­ვა ერის კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა-გან­მ­ტ­კი­ცე­ბი­სათ­ვის, მი­სი სა­ღი აზ­რი და გუ­ლი­ა­ნი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა სა­ე­რო საქ­მი­სად­მი.

მო­გეხ­სე­ნე­ბათ, ქარ­თუ­ლი ენის სა­კითხი გან­სა­კუთ­რე­ბით სა­ინ­ტე­რე­სო იყო ილი­ას­თ­ვის ერის კულ­ტუ­რუ­ლი მემ­კ­ვიდ­რე­ო­ბის სხვა (დარ­გ­თა, სა­ხე­თა) სფე­რო­თა შო­რის. წე­რი­ლი „პა­სუ­ხი“ ხომ დი­ა­დი აზ­რის არ­გუ­მენ­ტი­რე­ბუ­ლი მსჯე­ლო­ბა და და­სა­ბუ­თე­ბაა. ბუ­ნებ­რი­ვია, ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ა­ნის მი­ერ („ქარ­თუ­ლი უბ­ნო­ბა ანუ წე­რა“) ქარ­თუ­ლი ენის ირ­გ­ვ­ლივ სა­ღი მსჯე­ლო­ბა გა­მო­იწ­ვევ­და ილი­ას სიმ­პა­თი­ას, ინ­ტე­რესს, და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბას, რაც, ჩე­მი აზ­რით, გა­ნა­პი­რო­ბებ­და მი­ზეზს „პა­სუ­ხის“ ეპიგ­რა­ფი­სა.

ალ. ორ­ბე­ლი­ა­ნის მო­წო­დე­ბას სა­ზო­გა­დო­ე­ბის მი­მართ, რომ ქარ­თუ­ლი ენის სა­კითხ­თან და­კავ­ში­რე­ბით ემ­ს­ჯე­ლათ და მი­სი ბე­დი გა­და­ეწყ­ვი­ტათ, ილია უყუ­რადღე­ბოდ არ და­ტო­ვებ­და, წე­რი­ლი „პა­სუ­ხი“ ამის დას­ტუ­რია. მარ­თა­ლია, ილია ქარ­თუ­ლი ენის „სამი სტი­ლის თე­ო­რი­ი­დან“ ხალ­ხის, ანუ გლე­ხე­ბის ენას ანი­ჭებ­და უპი­რა­ტე­სო­ბას, მი­სი დახ­ვე­წი­სა და დამ­კ­ვიდ­რე­ბი­სათ­ვის იბ­რ­ძო­და და ამ თვალ­საზ­რი­სით ორ­ბე­ლი­ა­ნის შე­ხე­დუ­ლე­ბას ვერ გა­ი­ზი­ა­რებ­და, მაგ­რამ, ვფიქ­რობთ, რომ ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ან­ში იგი კარ­გად ხე­დავ­და დიდ მა­მუ­ლიშ­ვი­ლურ გრძნო­ბას, ქვეყ­ნის გულ­შე­მატ­კი­ვარს და მის ზრუნ­ვას საქ­ვეყ­ნო საქ­მი­სად­მი. არ შე­იძ­ლე­ბა, ილი­ას გა­მოჰ­პარ­ვო­და ორ­ბე­ლი­ა­ნის გულ­წ­რ­ფე­ლი და­მო­კი­დე­ბუ­ლე­ბა, მი­სი ლო­გი­კუ­რი მსჯე­ლო­ბა, თავ­მ­დაბ­ლო­ბი­თა და მოყ­ვა­სის სიყ­ვა­რუ­ლით გა­ჯე­რე­ბუ­ლი გო­ნი­ე­რე­ბა. მიგ­ვაჩ­ნია, რომ ილი­ა­სა და ალ. ჯამ­ბა­კურ-ორ­ბე­ლი­ანს შო­რის არ­სე­ბუ­ლი ურ­თი­ერ­თ­პა­ტი­ვის­ცე­მა იყო მი­ზე­ზი პო­ლე­მი­კა­ში არ­ჩარ­თ­ვი­სა, ილი­ამ წე­რი­ლი მი­უძღ­ვ­ნა მას და ამ სა­კითხით და­ინ­ტე­რე­სე­ბულთ (მიძღ­ვ­ნა ხომ, გარ­კ­ვე­ულ­წი­ლად, კე­თილ­გან­წყო­ბის გა­მომ­ხატ­ვე­ლია). ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის უდი­დე­სი ღირ­სე­ბა და ძლი­ე­რე­ბა იმი­თაც გა­მო­ი­ხა­ტე­ბა, რომ ის ერის გულ­შე­მატ­კი­ვარ­თა ჯე­რო­ვა­ნი შემ­ფა­სე­ბე­ლი და დამ­ფა­სე­ბე­ლი იყო.

 

გა­მო­ყე­ნე­ბუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რა:
♦ მა­რი­ამ შარ­ვა­ში­ძის მო­გო­ნე­ბა, „ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ა­ნის ცხოვ­რე­ბი­დან“, „ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი მა­ტი­ა­ნე“, 3-4, 1942, გვ.314-320;
♦ ალექ­სან­დ­რე ორ­ბე­ლი­ა­ნი, „ქარ­თუ­ლი უბ­ნო­ბა ანუ წე­რა“, „ცის­კა­რი“, ტფი­ლი­სი,1960, №5, (მა­ი­სი).

ბლოგი

მოსაზადებელი კურსი მოსწავლეებისთვის

პროფესიული

მსგავსი სიახლეები