5 თებერვალი, კვირა, 2023

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე და  თერ­გ­და­ლე­უ­ლე­ბი 60-იან წლებ­ში

spot_img

გულ­ვარ­დი ბოლ­ქ­ვა­ძე

ხუ­ლოს მუ­ნი­ცი­პა­ლი­ტე­ტის სსიპ კორ­ტო­ხის სა­ჯა­რო სკო­ლის ქარ­თუ­ლი ენი­სა და ლი­ტე­რა­ტუ­რის მას­წავ­ლე­ბე­ლი

 

 

„სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ილია მო­ევ­ლი­ნა, რო­გორც წი­ნას­წარ­მეტყ­ვე­ლი და მქა­და­გე­ბე­ლი, რო­გორც „ხმა მღა­ღა­დებ­ლი­სა უდაბ­ნო­სა ში­ნა“, სიტყ­ვა მარ­თა­ლი და ჭეშ­მა­რი­ტი, რა­თა ბიბ­ლი­ურ მო­სე­სა­ვით აეღო ტვირ­თი ერის წი­ნამ­ძღ­ვ­რი­სა. მი­სი გე­ნია, მი­სი სა­ო­ცა­რი ნე­ბის­ყო­ფა მი­რონ­ცხე­ბუ­ლი და ში­ნა­გა­ნად მომ­ზა­დე­ბუ­ლი აღ­მოჩ­ნ­და ამ ის­ტო­რი­უ­ლი მი­სი­ი­სათ­ვის“ (სრუ­ლი­ად სა­ქარ­თ­ვე­ლოს კა­თა­ლი­კოს პატ­რი­არ­ქი ილია II).

ილი­ას მი­სია გან­გე­ბამ იმ­თა­ვით­ვე გან­საზღ­ვ­რა, რო­ცა რუ­სეთ­მა უხე­შად და­არ­ღ­ვია გე­ორ­გი­ევ­ს­კის ტრაქ­ტა­ტით გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბუ­ლი ყვე­ლა პი­რო­ბა, ერის არ­სე­ბო­ბა გარ­და­უ­ვა­ლი საფ­რ­თხის წი­ნა­შე აღ­მოჩ­ნ­და. ქვე­ყა­ნას, რო­მელ­საც აღარც სა­ხელ­მ­წი­ფო­ებ­რი­ვი თვით­მ­ყო­ფა­დო­ბა გა­აჩ­ნ­და და აღარც სა­კუ­თა­რი მე­ფე ჰყავ­და, ეკ­ლე­სი­ის ავ­ტო­კე­ფა­ლი­ის ხელ­ყო­ფი­თა (1811წ) და, კა­თა­ლი­კოს-პატ­რი­არ­ქის ნაც­ვ­ლად, ეგ­ზარ­ქო­სის და­ნიშ­ვ­ნით სუ­ლი­ე­რი გა­ნად­გუ­რე­ბის რე­ა­ლუ­რი სა­შიშ­რო­ე­ბა და­ე­მუქ­რა.

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე ცენ­ტ­რა­ლუ­რი ფი­გუ­რაა მეცხ­რა­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის ქარ­თულ მწერ­ლო­ბა­სა და სა­ზო­გა­დო­ებ­რივ ცხოვ­რე­ბა­ში. ის არის შე­მოქ­მე­დი ბრწყინ­ვა­ლე შე­დევ­რე­ბი­სა: „გან­დე­გი­ლი“, „კა­ცია-ადა­მი­ა­ნი?!“, „კა­კო ყა­ჩა­ღი“, „გლა­ხის ნა­ამ­ბო­ბი“, „ბა­ზა­ლე­თის ტბა“, „აჩ­რ­დი­ლი“, „ოთა­რა­ანთ ქვრი­ვი“ და „მგზავ­რის წე­რი­ლე­ბი“.

ილია არის კრი­ტი­კო­სი, პუბ­ლი­ცის­ტი, ლი­ტე­რა­ტუ­რათ­მ­ცოდ­ნე, ის­ტო­რი­კო­სი და ღრმა მო­აზ­როვ­ნე, ქარ­თ­ვე­ლი სა­ზო­გა­დო­ე­ბის გან­მა­ნათ­ლე­ბე­ლი, მეცხ­რა­მე­ტე სა­უ­კუ­ნის მე­ო­რე ნა­ხევ­რის სა­ქარ­თ­ვე­ლოს ეროვ­ნულ-გან­მა­თა­ვი­სუფ­ლე­ბე­ლი მოძ­რა­ო­ბის ლი­დე­რი.

დაქ­საქ­სულ ეროვ­ნულ ძალ­თა შე­მოკ­რე­ბის ყვე­ლა­ზე უტყუ­არ სა­შუ­ა­ლე­ბად ილი­ას ლი­ტე­რა­ტუ­რა მი­აჩ­ნ­და. მი­სი აზ­რით, მწერ­ლო­ბა იყო ერ­თა­დერ­თი იარა­ღი, რო­მელ­საც ენის გა­დარ­ჩე­ნა ხე­ლე­წი­ფე­ბო­და. ქარ­თუ­ლი სიტყ­ვა, ქარ­თუ­ლი აზ­როვ­ნე­ბა, ქარ­თუ­ლი სუ­ლის­კ­ვე­თე­ბა ქარ­თ­ვე­ლის გულ­ში სწო­რედ ლი­ტე­რა­ტუ­რას უნ­და ჩა­ე­ნერ­გა. ის­ტო­რი­ის გმი­რუ­ლი ფურ­ც­ლე­ბის გა­ცოცხ­ლე­ბით, დღე­ვან­დე­ლო­ბის სა­სი­ცოცხ­ლო პრობ­ლე­მე­ბის გა­მო­აშ­კა­რა­ვე­ბით, ზო­გად­სა­კა­ცობ­რიო ფა­სე­უ­ლო­ბა­თა გან­დი­დე­ბით, მწერ­ლო­ბას სა­ღი აზ­რით უნ­და გა­ნემ­ს­ჭ­ვა­ლა სა­ზო­გა­დო­ე­ბა, და­კარ­გუ­ლი თვი­თარ­სე­ბო­ბი­სათ­ვის საბ­რ­ძოლ­ვე­ლად გა­ნეწყო იგი. დრომ მო­ი­ტა­ნა და წი­ნა­პართ სის­ხ­ლით გა­პო­ხი­ლი, აწ და­ჟან­გუ­ლი სა­ტე­ვა­რი მშვი­დო­ბი­ა­ნი კალ­მის პა­ტა­რა წვერს უნ­და შე­ეც­ვა­ლა, დი­დი ერის­კა­ცის ხელ­ში მას „მრის­ხა­ნე და ძლი­ე­რი“ ხმლის რო­ლი უნ­და შე­ეს­რუ­ლე­ბი­ნა.

60-იანი წლე­ბი ჩვე­ნი ახა­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რი­სა და სა­ზო­გა­დო­ებ­რი­ვი ცხოვ­რე­ბის ის­ტო­რი­ა­ში მე­ტად სა­გუ­ლის­ხ­მო გარ­და­ტე­ხის, ძა­ლე­ბის მო­ბი­ლი­ზე­ბის, ძვე­ლის რღვე­ვის, წი­ნა­აღ­მ­დე­გო­ბის, ახ­ლის ძი­ე­ბი­სა და აღორ­ძი­ნე­ბის ხა­ნაა. ძვე­ლი წყო­ბი­ლე­ბის რღვე­ვამ, ახა­ლი ცხოვ­რე­ბის პი­რო­ბებ­მა, ახალ­მა სო­ცი­ა­ლურ­მა გა­დაჯ­გუ­ფე­ბამ (ჩვენს ცხოვ­რე­ბა­ში თა­ვი რომ იჩი­ნა), ცხოვ­რე­ბა­ზე ახა­ლი შე­ხე­დუ­ლე­ბა­ნი გა­მო­იწ­ვია. ჩვე­ნი სი­ნამ­დ­ვი­ლის ამ ახალ­მა პი­რო­ბებ­მა წარ­მო­შ­ვა ახა­ლი სურ­ვი­ლე­ბი და მოთხოვ­ნი­ლე­ბე­ბი, რო­მელ­საც გარ­კ­ვე­უ­ლი ტკი­ვი­ლე­ბიც ახ­ლ­და. მი­სი სიმ­წ­ვა­ვე ჯერ კი­დევ ნი­კო­ლოზ ბა­რა­თაშ­ვილ­მა იგ­რ­ძ­ნო. მი­სი კა­ე­შა­ნი, ბორ­გ­ვა, ძი­რი­თა­დად, სწო­რედ ამ გა­რე­მო­ე­ბე­ბით იყო გა­მოწ­ვე­უ­ლი („მე­რა­ნი“, „სუ­ლო ბო­რო­ტო“).

ეს სურ­ვი­ლე­ბი ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძემ მო­დუ­ნე­ბულ და და­ძა­ბუ­ნე­ბულ, მაგ­რამ, ამა­ვე დროს, საკ­მა­რი­სად ამ­ღ­ვ­რე­ულ ქარ­თულ ცხოვ­რე­ბა­ში ამო­ი­კითხა. ლექ­ს­ში „ქარ­თ­ვ­ლის დე­დას“ მან აღი­ა­რა ძვე­ლის და­კარ­გ­ვით გა­მოწ­ვე­უ­ლი წუ­წუ­ნი­სა და დარ­დის და­ტო­ვე­ბის, ახა­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის, ახა­ლი გზის მი­ყო­ლი­სა და ახა­ლი მო­მავ­ლის გა­მო­ჭედ­ვის აუცი­ლებ­ლო­ბა.

ძვე­ლი ცხოვ­რე­ბის ფორ­მე­ბით და­უკ­მა­ყო­ფი­ლებ­ლო­ბა, ახ­ლის ძი­ე­ბა – აი, მთა­ვა­რი, რაც ახა­სი­ა­თებს თერ­გ­და­ლე­უ­ლე­ბის (60-იანელ­თა) თა­ო­ბას.

მო­მავ­ლის სა­ხი­სა და ში­ნა­არ­სის გა­მო­ნახ­ვა, შე­სა­ფე­რი მოქ­მე­დე­ბის გეგ­მის შე­მუშ­ვე­ბა, იმ პი­რო­ბებ­ში, ად­ვი­ლი საქ­მე არ იყო. ამი­სათ­ვის რო­გორც გო­ნებ­რი­ვად, ისე ზნე­ობ­რი­ვად შე­სა­ფე­რი ცოდ­ნი­თა და მომ­ზა­დე­ბით აღ­ჭურ­ვა იყო სა­ჭი­რო. ჩვე­ნი ქვეყ­ნის სი­ნამ­დ­ვი­ლე კი, სამ­წუ­ხა­როდ, ამი­სათ­ვის სა­სურ­ველ ნი­ა­დაგს არ იძ­ლე­ო­და.

ახალ ცხოვ­რე­ბას მოწყუ­რე­ბუ­ლი ჩვე­ნი ახალ­გაზ­რ­დო­ბა, გზის გა­მო­სა­ნა­ხა­ვად, რუ­სეთს მი­ა­შუ­რებს. ამ გა­დაწყ­ვე­ტი­ლე­ბის მი­ზეზ­სა და მი­ზანს ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძე, რუ­სეთ­ში წას­ვ­ლის წინ, 1857 წელს და­წე­რილ ლექ­ს­ში „ყვარ­ლის მთებს“ ასე გა­მოთ­ქ­ვამს:

„რარიგ მიყ­ვარ­დით, მე­გო­ბარ­ნო ჩემ ყმა­წ­ვილ ყრმო­ბის,

და აწ მა­შო­რებს თქვენ­თან ვა­ლი ამ წუ­თი­ს-სოფ­ლის,

მო­მავ­ლის ბე­დი გაყ­რას ითხოვს ჩემ­გან მსხვერ­პ­ლა­და,

და რას მომ­თხოვ­და უარეს­სა და­სას­ჯე­ლა­და?..“

ხო­ლო რუ­სე­თი­დან დაბ­რუ­ნე­ბი­სას, „მგზავ­რის წე­რი­ლებ­ში“, ილია ასე აფა­სებს რუ­სეთ­ში გა­ტა­რე­ბულ პე­რი­ოდს: „ოთხი წე­ლი­წა­დი იყო, რაც მე რუ­სეთ­ში ვიმ­ყო­ფე­ბო­დი და ჩემი ქვე­ყა­ნა არ მე­ნა­ხა. ოთხი წე­ლი­წა­დი… იცი, მკითხ­ვე­ლო, ეს ოთხი წე­ლი­წა­დი რა ოთხი წე­ლი­წა­დია? პირ­ვე­ლი, რომ მთე­ლი სა­უ­კუ­ნეა მის­თ­ვის, ვინც თა­ვის ქვე­ყა­ნას მო­შო­რე­ბია; მე­ო­რე, ეგ ოთხი წე­ლი­წა­დი ცხოვ­რე­ბის სა­ძირ­კ­ვე­ლია, ცხოვ­რე­ბის წყა­როს სა­თა­ვეა, ბეწ­ვის ხი­დია, სიბ­ნე­ლი­სა და სი­ნათ­ლის შუა ბე­დის­აგან გა­დე­ბუ­ლი. მაგ­რამ ყვე­ლას­თ­ვის კი არა, მარ­ტო იმათ­თვის, ვინც რუ­სეთ­ში წა­სუ­ლა, რა­თა ჭკუა ავარ­ჯი­შოს, ტვინ­სა და გულს მოძ­რა­ო­ბა მის­ცეს, – ფე­ხი აად­გ­მე­ვი­ნოს. ეს ის ოთხი წე­ლი­წა­დია, რო­მე­ლიც ჭა­ბუ­კის ტვინ­ში და გულ­ში გა­მოჰ­კ­ვან­ძავს ხოლ­მე ცხოვ­რე­ბის კვირ­ტ­სა. ეს კვირ­ტი კი­დევ ის კვირ­ტია, რო­მე­ლი­და­მაც მშვე­ნი­ე­რი და ბრწყინ­ვა­ლე მტე­ვა­ნიც გა­მო­ვა და ძაღ­ლ­ყურ­ძე­ნა­ცო. ოო, ძვირ­ფა­სო ოთხო წე­ლი­წა­დო! ნე­ტა­ვი იმას, ვი­საც შენ­გან გა­დე­ბუ­ლი ბეწ­ვის ხი­დი ფეხ­თაქ­ვეშ არ ჩას­წყ­დო­მია, ნე­ტა­ვი იმას, ვინც შენ რი­გი­ა­ნად მო­გიხ­მა­რა.“

ილია ჭავ­ჭა­ვა­ძის შე­მოქ­მე­დე­ბი­დან ზე­მოთ მო­ტა­ნი­ლი ცი­ტა­ტე­ბი ერ­თ­გ­ვა­რი გა­სა­ღე­ბია 60-იანი წლე­ბის ახალ­გაზ­რ­დო­ბის (თერ­გ­და­ლე­უ­ლე­ბის) ძი­ე­ბი­სა, მის­წ­რა­ფე­ბი­სა, ტკი­ვი­ლე­ბი­სა, აღ­ტა­ცე­ბი­სა, გა­ტა­ცე­ბი­სა და შე­მოქ­მე­დე­ბი­სა. „ვა­ლი ამ­წუ­თი­სოფ­ლი­სა“ აშო­რებს ჭა­ბუკ პო­ეტს სამ­შობ­ლოს და ეს უდი­დე­სი მსხვერ­პ­ლია, თუმ­ცა სამ­შობ­ლო­სა­ვე სა­კე­თილ­დღე­ოდ, პო­ე­ტი­სა­გან გა­ღე­ბუ­ლი.

ოთხ­წ­ლი­ა­ნი გან­შო­რე­ბის შემ­დეგ, სამ­შობ­ლოს­თან მო­ახ­ლო­ე­ბულ პო­ეტს ნაც­ნო­ბი ფიქ­რე­ბი აეშა­ლა: „რო­გორ შე­ვეყ­რე­ბი მე ჩემს ქვე­ყა­ნას და რო­გორ შე­მეყ­რე­ბა იგი მე, – ვი­ფიქ­რე. რას ვეტყ­ვი მე ჩემს ქვე­ყა­ნას ახალს და რას მეტყ­ვის იგი მე? ვინ იცის: იქ­ნე­ბა ჩემ­მა ქვე­ყა­ნამ ზურ­გი შე­მო­მაქ­ცი­ოს, რო­გორც უცხო ნი­ა­დაგ­ზედ დარ­გულ­სა და აღ­ზ­რ­დილ­სა? იქ­ნე­ბა ზურ­გიც არ შე­მო­მაქ­ცი­ოს, იქ­ნე­ბა მი­მით­ვი­სოს კი­დე­ცა, რად­გა­ნაც ჩემ­ში მა­ინ­ც­და­მა­ინც ჩე­მის ქვეყ­ნის დვრი­ტაა და­დე­ბუ­ლი. მაგ­რამ მა­შინ რა ვქმნა, რომ ჩემ­მა ქვე­ყა­ნამ მა­მი­ყო­ლოს და მი­ამ­ბოს თა­ვი­ს გულისტკივილი, თავისი გლოვის ფარული მიზეზი, თავისი იმე­დი და უიმე­დო­ბა, და მე კი, მის ენას გა­დაჩ­ვე­ულ­მა, ვერ გა­ვი­გო მი­სი ენა, მი­სი სიტყ­ვა? იქ­ნება მი­მი­ღოს კი­დეც და, რო­გორც თა­ვი­სი შვი­ლი,გულ­ზე­დაც მი­მიკ­რას და ხარ­ბად და­მიგ­დოს ყუ­რი! მაგ­რამ მე შევ­ძ­ლებ-კი რომ მას ღვიძ­ლი სიტყ­ვა ვუთხ­რა და ამ სიტყ­ვით გულის­ტკი­ვი­ლი მოვურჩინო, დავ­რ­დო­მილს ად­გო­მის იმე­დი მოვ­ფი­ნო, უნუ­გე­შოს ნუ­გე­ში ვცე, მტი­რალს ცრემლი მოვ­წ­მინ­დო, მუ­შაკს შრო­მა გა­ვუ­ად­ვი­ლო… ის თვი­თე­უ­ლი ნა­პერ­წ­კა­ლი, რო­მე­ლიც არ შე­იძ­ლე­ბა, რომ ყო­ველ კაც­ში არ ჟო­ლავ­დეს, ერ­თად შე­ვაგ­რო­ვო ჩე­მის ქვეყ­ნის გა­ცი­ე­ბუ­ლის გუ­ლის გა­სათ­ბო­ბად? შე­ვიძ­ლებ-კი? შე­ვიძ­ლებ გა­სა­გო­ნის ღვიძ­ლის სიტყ­ვის თქმასა? გა­დავ­წყ­ვი­ტე, რომ ჩე­მი ქვე­ყა­ნა მი­მი­ღებს და მი­მით­ვი­სებს კი­დეც, იმი­ტომ, იმი­სი სის­ხ­ლი და ხორ­ცი ვარ… ჩემს სიტყ­ვა­საც გა­ვა­გე­ბი­ნებ, იმი­ტომ, რომ შვი­ლის სიტყ­ვა მშო­ბელს ყო­ველ­თ­ვის ეს­მის. მაგ­რამ ამას სულ სიტყ­ვა­ზე ვლა­პა­რა­კობ, საქ­მე კი საქ­მე­შია. შენ­მა ქვე­ყა­ნამ საქ­მე რომ მოგ­თხო­ვოს, მა­შინ რა­სა იქ? – ვკითხე ჩემს თავს და გავ­ჩერ­დი კი­დეც. ვიგ­რ­ძენ, რომ ამ კითხ­ვამ შეს­წყ­ვი­ტა ის ზე­მოხ­სე­ნე­ბუ­ლი ჩე­მი ფიქ­რე­ბის ფე­რა­დი გრე­ხი­ლი“.

ეს XIX სა­უ­კუ­ნის 60-იანი წლე­ბის ახალ­გაზ­რ­დე­ბის სა­ერ­თო გან­ც­და.

 

ბლოგი

მოსაზადებელი კურსი მოსწავლეებისთვის

პროფესიული

მსგავსი სიახლეები